Türk Ekonomisinde Psikopatolojik
Sapma
Psikolojizm iktisatçıların biraz
da küçümsemeyle yad ettikleri bir anlayış. Ekonomik davranışları psikolojik
güdülenmelerle açıklamaya çalışmaya karşı özellikle liberal iktisatçılar şüpheyle yaklaşıyor.
Bu şüphecilik sanırım, Homo
economicus’un akılcı davranışlarının “duygulardan arındırılmış” olduğu kabulüne
dayanıyor. Normal bir insanın hazzzı acıya ve çok olanı da az olana
tercih edeceği kesindir. Zahitler sahi
bu konuşan ayrık değildir. Çünkü onlar da en nihayetinde “mutlulukların en
büyüğüne” ulaşmak arzusuyla bugünkü ömür
sermayelerinden tasarruf ederler. Yani özünde cennete veya doğrudan
Tanrı’ya ulaşmak vaadinin getirisini bugünkü zevklerden üstün tutarlar. Bu da
özünde bir “zaman tercihidir” ve bizatihi ekonomik bir davranıştır.
Homo economicus’u tanımlayan
iktisatçıların ülkelerinde, insanların davranışları, ekonomiyi tanımlayan
davranış düzenliliklerini oluşturmuştur. Dolayısıyla meselâ Mises insan eyleminin doğrudan doğruya ekonomi veya
ekonominin doğrudan doğruya insan eyleminin
kendisi olduğunu düşünebilmiştir. Buna göre insan eyleminden ayrı bir ekonomi
yoktur. Misesin bu yaklaşımına “prakseolojik açıklama” diyebiliriz. ( Mises, “eylemle”
“davranış” arasında, bilinçlilik ve istençlilik (iradilik) yönlerinden bir
ayrıma gider. Eylem, amaç ve araç gösteren özel bir davranıştır. Oysa
bakteriler de bilinçli olmamakla beraber tepkisellikleriyle vs “davranışta”
bulunabilirler.)
Doğu toplumları için bir
genelleme yapmak orientalist bir mübalâğa olabileceğinden sadece Türkiye
örneğinde prakseolojik sapmanın üzerinde durmak belki de daha anlamlı ve
yararlı olacaktır.
Türkiye örneğinde Türk insanının
ekonomik davranışlarındaki sapmaların temelinde, “tersine zaman tercihini”
görebiliriz. Batı insanı “tasarrufu” ,
birikime dayalı uzun vadeli bir önlem olarak görürken Türk insanında tasarruf,
“mümkün olan en kısa sürede mümkün
olabilecek en yüksek kârı elde etmeğe” yönelik
bir tür kumar halini
almaktadır.
Bu tespiti yapıp da burada bırakmak bir ölçüde
faydalı olabilir ama yetersizdir. Çünkü bu eylem, bir tür panik kalıbı göstermektedir. Önemli olan bu kalıbın hangi algıya dayandığını bulabilmektir. Çünkü panik kalıbına yol açan temel algı kuşaktan
kuşağa aktarılmaktadır. Hele Türk toplumundaki katı ve dirençli etnik ve dinsel kistlerin uluslaşmaya ve
uygarlaşmaya gösterdikleri direnç göz önüne alındığında, Türk toplumunun akılcı
bir ekonomik eyleme yöneltilmesi daha acil bir sorun halini almaktadır. Çünkü
uzun vadede birikime dayalı tasarruf anlayışıyla işleyen çağdaş dünya
ekonomilerinin içinde yer alabilmek için bu düşünüş biçimini içselleştirmemiz
artık hayatî bir zorunluluktur.
Muhtemel Türk insanındaki “panik
kalıbının” temelinde açlık korkusu yatmaktadır. Peki ama açlık korkusu,
ekonominin bunca geliştiği bir dönemde hâlâ nasıl yaşayabilmektedir?
Türk insanı üretim süreçlerinin gerektirdiği uzmanlaşmaya ve sabra sahip değildir.
Çünkü Türk insanı diniyle çağdaş
kapitalist dünyanın üretim kalıpları arasındaki tercihini dinden yana yapmış, “namaz
vakitlerini” vardiyaya tercih ederek hayatının ritmini namaza teslim etmiştir.
Peki ama bunu neden yapmıştır?
Bunu yapmasının temel sebebi dinle
yozlaştırılmış otoriter kişilik yapısıdır. Emir almayı ve emir vermeyi
benimseyen yapısıyla Türk insanı asker
tabiatlıdır. Sorun asker tabiatıyla meydana getirdiği töresinin yerine Arap
şeriatını getirmesidir.
Arap şeriatıyla beraber Türk disiplini,
“soyut değerlere bağlılık” amacından sapmıştır. Türk bilincindeki Türk ahlâkına kaynaklık eden Tanrı’nın yerini,
İslâmla beraber, kendisine her ne pahasına olursa olsun yaranılması gereken bir
İbranî tanrısı almıştır.
Kendisine yaranılması gereken bir
Tanrı’nın insanlarda yarattığı ahlâk, kalıcı ve aktarılabilir bir ahlâk
olmamıştır. Bu ahlâk “bugün için yapılması gerekeni” esas alan bir çıkar ahlâkıdır. Çünkü İbrani telâkkisinde Tanrı, “insan üstü bir merhamet
kaynağı” değildir; sadece “sonsuz güçte bir başka insandır”. Dolayısıyla
İbrani Tanrısı, hepimiz gibi kin güdüp,
aldatabilen, öfkelenen ve intikam alan bir aşkın insandır.
Bu telâkki İslâmla beraber bütün
Müslüman toplumlara da sirayet etmiştir. Böyle düşünen, “Tanrısına yaranmak
için” kendini patlatan bombacının , “
mümkün olduğunca başkalarına zarar vermemek iradesini” esas alan bir ahlâkı anlayabilmesi mümkün değildir.
Çünkü bombacı, “ Bugün elde
edilebilecek en yüksek kârı, yarın elde edilebilecek daha büyük bir kâra tercih
etmektedir.”
Türkiye’de seçmen davranışı da
aynı zaman tercihiyle güdülenmektedir. Çünkü aslında Müslüman Türk seçmeni, İbrani/Arap söyleminden öğrendiği öfkeli , “oyun kuran”, Tanrı’nın
yarın ne yapacağından da çok emin olmadığı için bugün mümkün olan en büyük
yararı ve yiyeceği temin etmeyi gözetmektedir.
Buradaki ayırt edici eylem,
belirsiz de olsa bir iktidara yaranmanın, nispeten çok daha belirlenebilir,
kestirilebilir faydalara tercih
edilmesidir. Bu eylemin gündelik yansıması da siyasal iktidara yaranmanın,
doğru ekonomik eyleme tercih edilmesi olarak ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla
meselâ yükseleceği neredeyse muhakkak olan döviz kuruna rağmen iktidarın sözüne
itaat ederek zarara uğramak Türk insanını rahatsız etmemektedir.
Aklın verilerine karşı, tehdit algısının yarattığı korkuya boyun
eğmek, saf akılcı bir ekonomik analizin konusu olamaz. Bu doğrudan
doğruya psikiyatrinin ve psikolojinin
konusudur. Türk toplumunun psikolojisindeki patolojik sapma üzerinde artık
ciddi şekilde durulmalıdır. Çünkü bu sapma yalnızca ülke ekonomisini tahrip
etmekle kalmamaktadır.
Bu psikoloji bir intihar
histerisine dönmektedir. Bu ayrı bir tartışma konusudur.
Türk ekonomisinin düzelmesinde
hükümetlerin çıkar güdülü kısa vadeli
düzenlemeleri yerine artık eylemde bulunan Homo economicusların akıl ve
ruh sağlığının düzeltilmesine öncelik verilmelidir.
